Mediation

Opleiding en training

Sinds oktober 2007 is het Expertisecentrum door het Nederlands Mediation Instituut erkend. Wij verzorgen een 10-daagse basisopleiding mediation en daarnaast een uitgebreidere opleiding van 18 dagen waarin naast de probleemoplossende mediation ook de transformatieve en de narratieve mediation uitgebreid aan bod komen. Voorts hebben wij een ruim en betaalbaar aanbod van PE-activiteiten voor NMI-geregistreerde en -gecertificeerde mediators. Een overzicht van onze activiteiten vindt u hier.

Definitie

Mediation is een vorm van conflictbeslechting waarbij een door beide partijen geaccepteerde derde (de mediator) partijen helpt om het conflict dat tussen hen is ontstaan op een voor beide partijen acceptabele en bevredigende manier op te lossen of hanteerbaar te maken. Kenmerkend voor mediation is dat de mediator zich niet of nauwelijks met de inhoud van het conflict bemoeit, maar zich vooral richt op de bewaking van het proces.

Chris Bos als mediator tijdens een training met acteurs

Hij concentreert zich op zaken als de communicatie tussen partijen, beelden die partijen over en weer van elkaar gecreëerd hebben, de patronen die zich in hun onderlinge communicatie ontwikkeld hebben, et cetera. Verder inventariseert hij de onderwerpen waarover partijen het in de mediation willen hebben.

Mediation wordt zowel ingezet om een relatie te herstellen als om een relatie te verbreken. Bij het verbreken van een relatie moet gedacht worden aan echtscheidingsbemiddeling en de zogenaamde exit-mediations in arbeidsgeschillen. Bij een echtscheiding is het vaak zo dat partijen ook na de scheiding een relatie met elkaar houden, niet langer die van echtgenoten, maar nog wel die van ouders. Bij exit-mediation is het in het algemeen zo dat partijen in de toekomst geen enkele relatie meer met elkaar onderhouden. De reden om in dit soort gevallen toch voor mediation te kiezen, heeft veelal te maken met het feit dat partijen de relatie willen beëindigen op een manier die de emotionele en psychologische schade zo veel mogelijk beperkt. In mediations die als kenmerk hebben dat partijen hun relatie (deels) willen beëindigen, speelt de jurdische context vaak een belangrijke rol.

Voorwaarden

Er is een aantal voorwaarden en uitgangspunten waar partijen en mediator rekening mee moeten houden, wil het mediationtraject succesvol verlopen. Deze voorwaarden en uitgangspunten worden aan partijen tijdens het intakegespek toegelicht. De belangrijkste (de vijf v's) worden hieronder opgesomd:

vrijwilligheid: partijen nemen deel aan de mediation op basis van vrijwilligheid. Op het moment dat zij geen vertrouwen meer in het proces of de mediator hebben, kunnen zij (eenzijdig) met de mediation stoppen zonder dat zij aangaande dit besluit elkaar of de mediator verantwoording schuldig zijn;
vertrouwelijkheid: zaken die binnen de mediation besproken worden, zijn vertrouwelijk. Willen partijen over het besprokene buiten de mediation met anderen praten (bijvoorbeeld hun echtgenoot, een vriend, een leidinggevende, de vakbond), dan kan dit alleen als partijen dit elkaar toestaan. Ook de mediator is gehouden aan de vertrouwelijkheidseis. Ook de verslagen van mediationgesprekken zijn vertrouwelijk;
veiligheid: partijen moeten in openheid met elkaar kunnen communiceren en moeten daarbij niet bang zijn dat uitspraken later tegen hen worden gebruikt. Binnen mediation geldt dat een mondelinge afspraak geen afspraak is; pas als de afspraken die gemaakt zijn, schriftelijk zijn vastgelegd en door partijen zijn ondertekend, kunnen partijen elkaar aan deze afspraken houden;
verantwoordelijkheid: partijen zijn en blijven zelf verantwoordelijk voor de manier waarop ze het conflict willen oplossen. De mediator geeft partijen de ruimte zelf besluiten te nemen met betrekking tot de vraag wat voor hen een aanvaardbare oplossing is;
vertrouwen: vertrouwen in de mediator is van groot belang voor het slagen van het mediationproces. De basis van het vertrouwen dat partijen in de mediator stellen, wordt enerzijds gelegd door zijn neutraliteit en zijn onafhankelijkheid en anderzijds spelen daarbij persoonlijke eigenschappen een belangrijke rol. Je zou kunnen zeggen dat het moet klikken tussen partijen en mediator.

Voor- en nadelen

Mediation moet niet beschouwd worden als een soort wonderolie dat uitkomst biedt in alle conflicten. De vraag of mediation succesvol kan zijn, hangt voor een belangrijk deel samen met de mate waarin het conflict geëscaleerd is. Is het zo dat partijen alleen nog maar gemotiveerd zijn om elkaar kapot te maken, desnoods ten koste van zichzelf, dan biedt mediation geen soelaas. In conflicten waarin mediation wel toegepast kan worden, kunnen de volgende voordelen onderscheiden worden:

kosten: mediation is in vergelijking met bijvoorbeeld een gang naar de rechter goedkoop. De kosten per uur zijn gemiddeld € 160, in overleg te verdelen tussen partijen;
bestendiging van de relatie: mediation heeft oog voor het feit dat partijen in de toekomst ook nog met elkaar door één deur moeten of willen. Er is daarom veel aandacht voor (het herstellen van) de relatie tussen partijen. In exit-mediations speelt dit overigens om begrijpelijke redenen een aanzienlijk minder belangrijke rol;
tijd: mediation duurt korter dan een gerechtelijke procedure. Gemiddeld duurt een mediaitontraject minder dan 10 uur. Partijen besluiten zelf met welke frequentie ze bij elkaar komen, maar in de praktijk is dit met een frequentie van één à twee weken;
controle: partijen houden zelf gedurende het gehele mediationtraject controle over de oplossingsrichting. Er is geen derde (een rechter of arbiter) die voor hen knopen doorhakt.

Mediation heeft ook een aantal nadelen. Deze zijn:

niet zichtbare context: mediation isoleert tot op zekere hoogte het conflict uit zijn context. Binnen de mediation zijn daardoor aspecten als de organisatiecultuur, leiderschapsstijl (niet onbelangrijk bij conflicten binnen organisaties) niet zichtbaar (hoewel ze natuurlijk wel besproken kunnen worden);
gebrek aan externe controle: wat er tijdens de mediation gebeurt, ontrekt zich aan het oog van de buitenwacht en dus ook aan controle door die buitenwacht. Partijen zijn in feite overgeleverd aan elkaar en aan de mediator. De professionaliteit van de mediator moet garanderen dat er geen akkoord wordt bereikt waardoor de sterkste sterker wordt en de zwakste zwakker. Het in stand houden en versterken van maatschappelijke ongelijkheid is iets waarvoor de mediator moet waken.

Mediationproces

Het mediationproces kent verschillende fasen. Het Expertisecentrum Conflictmanagement heeft in samenwerking met het bureau Alter een eigen mediationmodel ontwikkeld, gebaseerd op praktijkervaringen en aangevuld met sociaal-psychologische inzichten met betrekking tot het effect van conflicten op mensen en theorievorming rond besluitvorming.

In grote lijnen onderscheiden we drie fasen: intake, relatieherstel en besluitvorming. Elk van deze fasen kan verder opgedeeld worden in een aantal subfasen. Het mediationwiel hieronder geeft deze subfasen weer. De hoofdfasen van het mediationproces kunnen als volgt omschreven worden:

intake: hoewel enigszins omstreden in mediationkringen, pleiten wij voor een individuele intake. Deze intake heeft meerdere doelstellingen:
- partijen krijgen een beeld van wat mediation inhoudt op grond waarvan zij kunnen bepalen of mediation voor hun conflict de meest geschikte interventie is;
- de mediator krijgt een indruk van wat er tussen partijen speelt aan de hand waarvan hij kan bepalen of het conflict geschikt is voor mediation en welke aanpak bij partijen, de escalatiegraad en de aard van het conflict past;
- de mediator krijgt een beeld van de impact van het conflict op partijen.
relatieherstel: partijen vertellen beurtelings (delen van) het conflictverhaal, waarin de conflictpunten die in het intakegesprek al aan de orde zijn geweest worden aangevuld en toegelicht. De mediator vat dit verhaal samen naar zorgen, behoeften, angsten en belangen. Hij stelt vast welke (disfunctionele) communicatiepatronen zich tussen partijen hebben ontwikkeld en vanuit welke beelden partijen over elkaar denken en op elkaar reageren. Het doel van deze fase is het vertrouwen tussen partijen te vergroten of te herstellen.
besluitvorming: als de relatie tussen partijen hersteld is en communicatiepatronen niet langer destructief zijn, kunnen partijen mogelijke oplossingen bespreken. De oplossingen waar partijen mee komen, worden geïnventariseerd. Partijen gaan na in hoeverre deze mogelijke oplossingen hun in een eerdere fase aan de orde gekomen zorgen en angsten wegnemen, hun behoeften bevredigen en aan hun belangen tegemoetkomen. De meest perspectiefrijke oplossingen worden nader uitgewerkt en, indien partijen dat willen, worden de daaruit voortvloeiende afspraken schriftelijk vastgelegd en door partijen ondertekend.

Mediationstijlen

Mediators hanteren verschillende mediationstijlen. De stijl waarvoor een mediator kiest, hangt samen met zijn persoonlijkheid, inhoudelijke deskundigheid, de aard van het conflict, de partijen en de visie die de mediator heeft op mediation.

De mediationstijl kan gekarakteriseerd worden aan de hand van twee dimensies: de mate waarin de mediator partijen de ruimte geeft aan partijen om alle aspecten van het conflict te bespreken (de probleemdefinitie) en de mate waarin de mediator zijn inhoudelijke deskundigheid in de mediation een rol laat spelen (proces- versus inhoudsgericht).

Met betrekking tot de eerste dimensie (ook wel die van de probleemdefinitie genoemd) kan de mediator ervoor kiezen alleen de hoofdzaken van van het probleem te bespreken, ervan uitgaande dat daarmee alle minder relevante conflictpunten vanzelf worden opgelost. Hij kan er ook voor kiezen om zowel hoofd- als bijzaken uitgebreid aan de orde te laten komen, vanuit de gedachte dat de mediation alleen goed afgerond kan worden als er 'niets meer ligt'.

Met betrekking tot de tweede dimensie heeft de mediator de keuze zich op het proces te concentreren en inhoudelijke deskundigheid via externe deskundigen in het mediationproces te betrekken. Deze stijl wordt veelal gekarakeriseerd als faciliterend. De stijl die daar recht tegenover staat is de evaluerende stijl. Een mediator kan hiervoor kiezen, als hij zelf over de benodigde deskundigheid beschikt en bereid is deze deskundigheid ten behoeve van partijen in te zetten. Zeker bij echtscheidingsbemiddeling en exit-mediations (bemiddeling van arbeidsgeschillen waarbij de inzet van partijen is om tot een beëindiging van de arbeidsrelatie te komen) kiezen mediators veelvuldig voor een evaluerende stijl.

Oriëntaties op mediation

Onder oriëntaties op mediation wordt iets anders verstaan dan onder mediationstijlen. Er zijn drie oriëntaties op mediation:

De genoemde mediationstijlen zijn vooral van toepassing op de probleemoplossende mediation. Dit type mediation kenmerkt zich door de visie dat een conflict een probleem is en dat het aan de partijen is om dit probleem op te lossen. Afhankelijk van zijn mediationstijl kan de mediator daarin een faciliterende of een evaluerende rol spelen en kan hij het probleem in essentie danwel in de breedte aanpakken.

Een centrale plaats binnen de probleemoplossende mediation heeft onderhandelen. Onderhandelen op basis van belangen (ook wel de Harvard-methode genoemd). Het idee achter deze vorm van onderhandelen is dat partijen in staat zijn tot win-winoplossingen te komen als ze elkaars belangen kennen.

Een bekend voorbeeld is een conflict dat gaat over de verdeling van een vrachtwagen met sinaasappels. Er wordt door twee partijen betwist aan wie de sinaasappels toekomen. Na veel geruzie en getouwtrek wordt tot een compromis besloten: ieder de helft. Hadden de partijen elkaars belangen gekend, dan hadden ze geweten dat de één de sinaasappels nodig heeft voor het maken van marmelade en de ander voor he maken van jus d'orange. Er was dus nog een betere oplossing mogelijk geweest dan het compromis: maximaal resultaat voor beiden!

In Nederland werkt meer dan 90% van de mediators volgens de probleemoplossende methode. Op zichzelf is daar niets mis mee, maar voor de professionalisering van het beroep van mediator is het naar ons oordeel goed als ook de andere oriëntaties op mediation breder onderwezen en beoefend worden. Binnen het Expertisecentrum Conflictmanagement gebeurt dit (zie ons trainings- en activiteitenoverzicht).